Ένα γήπεδο στην ιδιαίτερη μου πατρίδα βρέθηκε κατεστραμμένο. Λίγες εβδομάδες νωρίτερα, ο χώρος ενός Δημοτικού Σχολείου στην σημερινή μου περιοχή είχε πάθει τα ίδια. Και στις δύο περιπτώσεις, σύμφωνα με τα ρεπορτάζ, οι δράστες ήταν παιδιά.
Από εκεί και πέρα ακολουθεί το γνωστό τελετουργικό. Οι φωτογραφίες, η αγανάκτηση στα σχόλια, η ανακοίνωση, το κονδύλι, το συνεργείο, τα καινούρια δίχτυα. Και σε λίγους μήνες, πάλι από την αρχή. Το έχουμε παίξει τόσες φορές αυτό το έργο, που θα μπορούσαμε να το ανεβάσουμε και στο θέατρο. Με ελεύθερη είσοδο, εννοείται. Τα εισιτήρια τα πληρώνουμε ούτως ή άλλως όλοι μας, από αλλού.
Ο θυμός είναι το εύκολο κομμάτι
Η πρώτη αντίδραση μπροστά σε τέτοιες εικόνες είναι πάντα η ίδια. Πώς είναι δυνατόν ένα παιδί να διαλύει τον χώρο που φτιάχτηκε για το ίδιο; Πώς σπάει το καλάθι κάτω από το οποίο έπαιζε το προηγούμενο απόγευμα;
Ο θυμός είναι κατανοητός. Είναι όμως και φθηνός. Δεν κοστίζει τίποτα, δεν επισκευάζει τίποτα και, το κυριότερο, δεν αλλάζει τίποτα. Είναι το συναισθηματικό ισοδύναμο του να βάφεις τον τοίχο χωρίς να ψάχνεις από πού μπαίνει η υγρασία.
Ίσως λοιπόν το σωστό ερώτημα να μην είναι τι συμβαίνει στα παιδιά μας. Αλλά τι βλέπουν τα παιδιά μας να συμβαίνει γύρω τους.
Κανείς δεν γεννιέται πολίτης
Κανένα παιδί δεν έρχεται στον κόσμο γνωρίζοντας τι σημαίνει δημόσια περιουσία, συλλογική ευθύνη ή κοινόχρηστος χώρος. Αυτές οι έννοιες δεν κληρονομούνται μαζί με το επίθετο. Καλλιεργούνται, όπως ακριβώς καλλιεργείται μια τεχνική δεξιότητα: με επανάληψη, με όρια, με παράδειγμα και με συνέπειες.
Ένα παιδί μαθαίνει να σέβεται το γήπεδο όταν καταλάβει ότι το γήπεδο δεν είναι κάτι ξένο και απρόσωπο. Είναι ο χώρος όπου παίζει το ίδιο, οι φίλοι του, τα μικρότερα της γειτονιάς. Είναι κάτι που έγινε με κόπο, με χρήματα και με δουλειά ανθρώπων. Όταν το καταστρέφει, η ζημιά δεν γίνεται σε έναν αόριστο «δήμο» ή σε κάποια μακρινή αρχή. Γίνεται στην ίδια του την αλάνα.
Αυτό όμως πρέπει κάποιος να του το πει. Και μετά να του το ξαναπεί.
Το σπίτι, εκεί που στήνεται το θεμέλιο
Η πρώτη και μεγαλύτερη ευθύνη ανήκει στους γονείς. Όχι επειδή μπορούν να ελέγχουν κάθε ώρα της ημέρας (δεν μπορούν και δεν πρέπει), αλλά επειδή μέσα στο σπίτι σχηματίζεται η πρώτη αντίληψη για το τι επιτρέπεται και τι όχι.
Η ευσυνειδησία αρχίζει από τα μικρά και τα βαρετά. Από το να μαζέψει το παιδί αυτό που έριξε. Από το να προσέξει ένα αντικείμενο που δεν του ανήκει. Από το να αναλάβει ένα λάθος χωρίς να στηθεί αμέσως ολόκληρο δικηγορικό γραφείο υπεράσπισης γύρω του.
Γιατί το παιδί που προστατεύεται από κάθε συνέπεια δεν μαθαίνει υπευθυνότητα. Μαθαίνει κάτι πολύ πιο επικίνδυνο: ότι πάντα θα υπάρχει κάποιος άλλος να πληρώσει, να απολογηθεί και να βρει τη δικαιολογία. Η αγάπη δεν είναι να απαλλάσσεις το παιδί από την ευθύνη. Είναι να το βοηθάς να τη σηκώσει σε μέγεθος που αντέχει.
Και αν προκαλέσει ζημιά, μια τιμωρία άσχετη με την πράξη δεν διδάσκει τίποτα. Πολύ μεγαλύτερη αξία έχει να βρεθεί το παιδί στον χώρο που κατέστρεψε, με σφουγγάρι ή πινέλο στο χέρι, να δει πόσες ώρες και πόσα ευρώ χρειάζονται για να ξαναγίνει αυτό που ήταν. Η συνέπεια δεν υπάρχει για να ταπεινώνει. Υπάρχει για να εξηγεί.
Το σχολείο: η αγωγή του πολίτη δεν είναι κεφάλαιο, είναι συνήθεια
Η αγωγή του πολίτη δεν χωράει σε δέκα σελίδες ενός βιβλίου και σε ένα διαγώνισμα τον Φεβρουάριο. Πρέπει να βιώνεται. Παιδιά που αναλαμβάνουν τη φροντίδα συγκεκριμένων χώρων, που συμμετέχουν σε δράσεις καθαρισμού, που μαθαίνουν πώς χρηματοδοτούνται και πώς συντηρούνται οι δημόσιες υποδομές, αποκτούν κάτι που δεν διδάσκεται αλλιώς: σχέση με τον τόπο τους.
Και είναι πολύ πιο δύσκολο να σπάσεις κάτι που έχεις βοηθήσει να σταθεί όρθιο.
Τα αποδυτήρια είναι κι αυτά προπόνηση
Οι προπονητές έχουν ρόλο διαφορετικό αλλά εξίσου καθοριστικό. Ο αθλητισμός δεν είναι μόνο τεχνική, τακτική και αποτέλεσμα. Είναι καθημερινό εργαστήριο συμπεριφοράς.
Το πώς αφήνει ένα παιδί τα αποδυτήρια, το αν μαζεύει τις μπάλες, το αν πετάει το μπουκάλι στον κάδο ή στην κερκίδα, είναι μέρος της προπόνησης. Δεν βγάζει νόημα να διδάσκουμε πειθαρχία μέσα στις γραμμές και να σφυρίζουμε αδιάφορα για ό,τι γίνεται δύο μέτρα έξω από αυτές.
Το γήπεδο δεν ανήκει στην ομάδα. Της παραχωρείται προσωρινά. Και πρέπει να παραδοθεί στους επόμενους στην ίδια ή σε καλύτερη κατάσταση. Αυτή είναι μια φράση που θα άξιζε να ακούγεται σε κάθε ακαδημία, όσο συχνά ακούγεται και το «κλείσε το ριμπάουντ».
Τα παιδιά δεν ακούν. Παρατηρούν
Εδώ είναι το πιο άβολο σημείο του κειμένου.
Ο Άλμπερτ Μπαντούρα το είχε δείξει πειραματικά ήδη από τη δεκαετία του ’60: τα παιδιά δεν μαθαίνουν κυρίως από όσα τους λέμε, αλλά από όσα μας βλέπουν να κάνουμε. Όταν λοιπόν βλέπουν ενήλικες να πετούν σκουπίδια από το παράθυρο του αυτοκινήτου, να παρκάρουν πάνω σε ράμπες, να χαλούν ό,τι είναι δημόσιο επειδή «δεν είναι κανενός», ποιο ακριβώς μάθημα παίρνουν;
Δεν μπορούμε να ζητούμε από τα παιδιά να σέβονται μια κοινωνία που οι ίδιοι οι ενήλικες αντιμετωπίζουν σαν ξενοδοχείο.
Και υπάρχει και η άλλη πλευρά, αυτή που περιέγραψαν οι Ουίλσον και Κέλινγκ με τη θεωρία των σπασμένων τζαμιών: ο χώρος που μένει σπασμένος, βρώμικος και παρατημένος στέλνει μόνος του το μήνυμα ότι κανείς δεν νοιάζεται. Και όπου δεν νοιάζεται κανείς, όλα επιτρέπονται. Η εγκατάλειψη είναι κι αυτή μια μορφή βανδαλισμού. Απλώς γίνεται πιο αργά και δεν βγάζει τίτλους.
Κάμερες, περιφράξεις και άλλα ημίμετρα
Θα ακουστεί (και ακούγεται ήδη) ότι χρειαζόμαστε κάμερες, ψηλότερες περιφράξεις και βαρύτερες ποινές. Μπορεί να βοηθήσουν. Μπορεί να περιορίσουν προσωρινά κάποιες πράξεις.
Ευσυνείδητους ανθρώπους όμως δεν φτιάχνουν. Η κάμερα δεν διδάσκει σεβασμό. Καταγράφει την απουσία του.
Και μια κουβέντα με τα ίδια τα παιδιά
Ο βανδαλισμός σπανίως είναι πράξη χωρίς αιτία. Από κάτω μπορεί να κρύβεται ανάγκη για προσοχή, θυμός, πίεση, η επιθυμία να ανήκεις σε μια παρέα ή να δείξεις δύναμη σε ηλικία που η δύναμη είναι το μόνο νόμισμα με αξία.
Το να καταλάβεις γιατί έγινε κάτι δεν σημαίνει ότι το δικαιολογείς. Σημαίνει ότι, εκτός από τη ζημιά, προσπαθείς να αποτρέψεις και την επόμενη.
Το να χαρακτηρίσεις ένα παιδί «κακό» ή «αδιόρθωτο» είναι το πιο εύκολο πράγμα στον κόσμο και το πιο άχρηστο. Το δύσκολο είναι να του δείξεις τι ακριβώς έκανε, ποιον έβλαψε και πώς επανορθώνει.
Το χωριό ολόκληρο
Δεν υπάρχει μία ενέργεια που λύνει το πρόβλημα. Χρειάζεται κοινή γραμμή από την οικογένεια, το σχολείο, τα σωματεία, τις τοπικές αρχές και τη γειτονιά. Τα παιδιά πρέπει να ακούν παντού το ίδιο μήνυμα, με τα ίδια λόγια: ο κοινός χώρος είναι και δικός σου. Έχεις δικαίωμα να τον χρησιμοποιείς και υποχρέωση να τον προστατεύεις.
Οι Αφρικανοί το λένε πιο απλά: χρειάζεται ένα ολόκληρο χωριό για να μεγαλώσει ένα παιδί. Εμείς, που μέχρι πριν από λίγες δεκαετίες ζούσαμε ακριβώς έτσι, με τη γειτόνισσα να έχει δικαίωμα να σου κάνει παρατήρηση και τη μάνα σου να τη δικαιώνει, το ξεχάσαμε κάπου στη διαδρομή.
Επίλογος, με το πινέλο στο χέρι
Το κατεστραμμένο γήπεδο θα επισκευαστεί. Το ίδιο και ο χώρος του σχολείου. Αν όμως αποκαταστήσουμε τους τοίχους χωρίς να αγγίξουμε την κουλτούρα που επέτρεψε το σπάσιμό τους, τότε απλώς προγραμματίζουμε την επόμενη επισκευή.
Και όμως, υπάρχει και η καλή είδηση, γιατί υπάρχει πάντα.
Τα ίδια παιδιά που έσπασαν το γήπεδο είναι τα παιδιά που, αν τους δοθεί ρόλος, θα το φυλάξουν με τα δόντια. Το έχουμε δει σε κοινότητες που έβαλαν τους μαθητές να βάψουν οι ίδιοι τα καλάθια, σε ακαδημίες που ανέθεσαν στους μικρούς τη φροντίδα του χώρου, σε γειτονιές που αντί να βάλουν κλειδαριά έβαλαν πρόγραμμα. Εκεί, οι ζημιές δεν εξαφανίστηκαν με μαγικό τρόπο. Λιγόστεψαν, όμως, επειδή άλλαξε αυτός που κοιτάζει τον χώρο: από περαστικός, έγινε ιδιοκτήτης.
Δώστε στα παιδιά ένα γήπεδο και θα παίξουν. Δώστε τους την ευθύνη του γηπέδου και θα μεγαλώσουν.
Και τότε το πινέλο δεν θα το κρατάμε για να σβήνουμε. Θα το κρατάνε εκείνα, για να φτιάχνουν.
